Zespół dworski w Rzekach Wielkich

Zespół dworski powstał ok. 1790 r. i zajmuje obszar ok. 2,33 ha. Składa się z murowanego, parterowego dworu, budynków gospodarczych i parku. W okresie międzywojennym właścicielem był Aleksander Chrzanowski. Obecnie mieści się tu szkoła podstawowa.

Opis

Zespół dworski w Rzekach Wielkich powstał pod koniec XVIII w. z inicjatywy ówczesnego właściciela – Jana Komornickiego. Następnie często zmieniał swoich właścicieli. Ostatnim z nich był Aleksander Chrzanowski, który opuścił dwór po wyzwoleniu Rzek spod okupacji niemieckiej przez Armię Czerwoną. Obiekt jest murowany i parterowy. Nie ma już dzisiaj śladu po zabudowaniach gospodarczych, które stanowiły postawę funkcjonowania folwarku przez wiele lat. Obecnie w budynku dworu mieści się Zespół Szkół w Garnku, Szkoła Podstawowa w Garnku, Filia w Rzekach Wielkich oraz przedszkole.

Data lub czas powstania

XVIII w.

Zespół dworski w Rzekach Wielkich powstał ok. 1790 r.

Materiał budowlany

Obiekt murowany.

Historia

Teren, na którym leży wieś Rzeki zasiedlony był we wczesnym średniowieczu. Prowadzone prace archeologiczne na tych terenach potwierdzają istnienie osad już od początku X w. Początkowo Rzeki stanowiły własność książęcą, a od XIV w. stały się już własnością prywatną. Pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi z 1398 r. Na przestrzeni dziejów, Rzeki miały wielu właścicieli.

Historia zespołu dworskiego w Rzekach rozpoczęła się w XVIII w. za życia Jana Komornickiego, herbu Nałęcz, który w 1778 r. stał się właścicielem tutejszych dóbr. Pełnił on wówczas urząd pisarza grodzkiego piotrkowskiego, od 1779 r. był podwojewodzim oraz regentem grodzkim, piotrkowskim. W latach 1778–1791 wybudował on dwór w Rzekach, który następnie odziedziczył jego syn Jan Władysław Komornicki, późniejszy wójt gminy Rzeki. W 1856 r. sprzedał on majątek w Rzekach Franciszkowi Salezemu Chrzanowskiemu herbu Suchekomnaty. Chrzanowski był dobrym gospodarzem i patriotą. Czynnie wspierał powstanie styczniowe. Po jego upadku w 1864 r. i związanej z tym reformie uwłaszczeniowej chłopów, włościanie z Rzek uzyskali znaczne obszary gruntu użytkowanego przez dwór. Po sprzedaży części ziemi i łąk prywatnym użytkownikom oraz ziemi pod budowę fabryki tektury, dwór posiadał ok. 240 ha użytków rolnych i łąk. Po śmierci rodziców i po spłacie sióstr właścicielką Rzek została córka Stefania z Chrzanowskich Szwejcerowa. Jej mąż Bronisław Szwejcer był właścicielem dóbr w Wancerzowie. Małżeństwo to było bezdzietne, adoptowało więc krewniaczkę Helenę Kaulbersz, która poślubiła Karola Łąckiego, dziedzica posiadłości w Koninie koło Rudnik. Stefania Szwajecerowa z Chrzanowskich zmarła 4 kwietnia 1909 r. w wieku 58 lat, jej mąż Bronisław Szwejcer zmarł 1 października 1921 r. mając 82 lata. Wszyscy spoczywają w rodzinnym grobowcu na cmentarzu parafialnym w Kłomnicach.

Po śmierci Szwejcerów dobra Rzeki i Wancerzów przeszły na mocy testamentu ich wychowanicy Helenie Łąckiej, która stała się posiadaczką olbrzymiej fortuny, skupiającej ponad 900 ha użytków. H. Łącka do końca swoich dni, czyli do 1943 r., mieszkała w Wancerzowie. Majątek w Koninie wydzierżawiła małżeństwu Chojnackich, a dobra w Rzekach wynoszące 240 ha sprzedała w 1923 r. Aleksandrowi Chrzanowskiemu. Dwór, zniszczony I wojną światową, wymagał wiele pracy i nakładów finansowych. Pomimo, iż Chrzanowski miał wszelkie predyspozycje do prowadzenia majątku ziemskiego (był absolwentem Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego), kryzys zmusił go do sprzedaży części ziemi i wprowadzenia specjalizacji w zakresie bydła mlecznego.

Powolny rozwój Rzek przerwał wybuch II wojny światowej. Okres okupacji niemieckiej spędzony w Rzekach, we własnym domu, był dla A. Chrzanowskiego trudny i niebezpieczny. Okupant niemiecki nakładał wielkie kontyngenty na produkty rolne, brak środków do produkcji rolniczej, trudności w zakupie narzędzi powodowało gwałtowny upadek gospodarstwa. W ciągu 1943 r. zostały bezpowrotnie zrabowane z dworu dwie pamiątki rodzinne, stajnia, obora i chlewnia były systematycznie ogołacane ze zwierząt przez różne formacje wojskowe. Wreszcie w styczniu 1945 r. Armia Czerwona wyzwoliła Rzeki spod okupacji niemieckiej. Wczesną wiosną 1945 r. Aleksander Chrzanowski opuścił dwór wraz z rodziną.

Dzisiaj z dawnego zespołu dworskiego pozostał jedynie dwór, który służy obecnie miejscowym dzieciom jako szkoła podstawowa.

Forma ochrony prawnej

Zespół dworski w Rzekach Wielkich, w skład którego wchodzi drewniany dwór wraz z ogrodem, jest wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków pod nr rej. 606-X-56 z 30.06.1954 r. oraz 239/67 z 27.12.1967 r.

Położenie obiektu

Zespół dworski w Rzekach Wielkich znajduje się przy ulicy Głównej.

Dostępność

Zespół dworki w Rzekach Wielkich nie jest, z uwagi na pełnione funkcje, obiektem ogólnodostępnym.

Źródła, informacje w Internecie

www.klomnice.pl

www.rzeki.republika.pl/historia.html

Inne

Kontakt

Szkoła Filialna w Rzekach Wielkich

tel./fax. (34) 328 16 70

Dokumenty