Zespół klasztorny reformatów, ob. salezjanów w Lutomiersku

Założenie klasztoru oo. reformatorów powstało w XVII w. Jednak zabudowania klasztoru pamiętają wiek XV. Mury klasztoru związane są z powstaniem styczniowym, w których schronienie znalazło około 1000 powstańców.

Opis

Zespół klasztorny składa się z kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny oraz zabudowań klasztornych, które wywodzą się z XV-wiecznego zamku.

Świątynia jest barokowa, murowana, jednonawowa, orientowana. Zwieńczona sklepieniem kolebkowym, a chór muzyczny podparty jest arkadami.

Data lub czas powstania

XV w.

Najstarsza część klasztoru wywodzi się z zamku rycerskiego, zbudowanego z dużym prawdopodobieństwem przed 1418 r. Klasztor był wielokrotnie przebudowywany. Kościół budowany był natomiast w latach 1650–1652.

Materiał budowlany

Obiekt murowany z cegły.

Historia

Zabudowania klasztoru Reformatorów w Lutomiersku, wywodzą się z zamku rycerskiego. Dzisiaj zamek wtopiony jest w bryłę klasztoru, jednak nadal można odnaleźć jego relikty, w świadomie nieotynkowanej części budynku. Z dużym prawdopodobieństwem inicjatorem budowy zamku był Wacław Zaręba, a sama budowla powstała przed 1418 r. Grube i wysokie mury zwieńczone były hurdycjami i zębatymi blankami kryjącymi łuczników. Jako obiekt obronny posiadał także most zwodzony oraz bramę z kratą. Wokół zamku znajdowała się fosa wypełniona wodą. Jedynym sposobem by zdobyć twierdzę było przegłodzenie jego załogi.
W roku 1460 Lutomiersk przeszedł w ręce rodziny Poddębskich, a następnie Grudzińskich. W 1650 r. wojewoda rawski Andrzej Grudziński postanowił sprowadzić do miasteczka zakon ojców reformatorów, którym ufundował klasztor. Grudziński podejmował wcześniej nieudane próby związania się z kalwinizmem, ze względu na niepowodzenie tego pomysłu postanowił zadośćuczynić Bogu i ufundować klasztor. Zaczątkiem architektonicznym zabudowań klasztornych stał się właśnie zamek rycerski. W latach 1651–1659 Anna Grudzińska oraz jej syn Marcin Grudziński – podkomorzy inowrocławski podjęli się rozbudowy klasztoru, wznosząc m.in. barokowy kościół konsekrowany w 1659 r.
Obiekt został przejęty przez skarb państwa w 200 lat później, jako sankcja za pomoc powstańcom styczniowym, których prawie 1000 ukrywano w piwnicach klasztoru. W kruchcie kościoła (drzwi zabezpieczone przed otwarciem kłodą drewnianą) umieszczono tablicę z napisem: „Pamięci oddziałów powstańczych oraz ich wodza gen. Edmunda Taczanowskiego, dla których klasztor ten był twierdzą orężną i ostoją ducha ‒ w setną rocznicę mieszkańcy Lutomierska”. W tej kruchcie na metalowej tablicy eksponowany jest też herb Lutomierska.
Duchowni nadal mogli mieszkać w klasztorze, co miało miejsce do 1900 r. kiedy zmarł ostatni rezydent klasztoru, a zabudowania wystawiono na licytację. Zabudowania od rządu carskiego zakupiła gmina Lutomiersk i przekazała je biskupowi diecezji kujawsko-kaliskiej.
Jesienią 1914 r. podczas działań wojennych budynek strawiły pożary – zniszczeniu uległy wszystkie dachy, runęły sklepienia, mury były w tak złym stanie, że padały pomysły by zabudowania rozebrać. Niemcy wywieźli drogocenne XVIII-wieczne archiwa. Zabudowania przekazano jednak salezjanom w 1925 r., którzy rozpoczęli rekonstrukcje. W latach 1929–1951 na terenie klasztoru działał zakład wychowawczy i sierociniec.
W czasie wojny budynki klasztorne pełniły rolę koszar żołnierzy Wermachtu, punktu zbornego dla Polaków wysyłanych na roboty do Niemiec, magazynu zbożowego, a w końcu w 1943 r. całość zajęły władze wojskowe, które chciały w klasztorze zorganizować magazyn części Luftwaffe.
Po przebudowie, która miała miejsce w latach 50. i 60. XX w. klasztor stał się domem rekolekcyjnym oraz ośrodkiem dla młodych księży. W 1996 r. otwarto tam Salezjańską Szkołę Muzyczną.

Rodzaj zbiorów, ekspozycji

Na zakrystii kościoła znajdują się szafy rokokowe, pięknie zdobione oraz pochodząca z XVIII w. komoda.

Przed kościołem, można odnaleźć nagrobki, m.in. Stefana Mączyńskiego – oficera wojsk polskich zmarłego w 1854 r. i jego żony Marii.

Forma ochrony prawnej

Wpisy w wojewódzkim rejestrze zabytków:
  • Zespół klasztorny oo. reformatów, ob. salezjanów – Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, nr rej.: 36 z 1967-08-28
  • Zespół klasztorny oo. reformatów, ob. salezjanów – Klasztor, nr rej.: 37 z 1967-08-28

Położenie obiektu

Obiekt położony jest w miejscowości Lutomiersk, w pobliżu drogi samochodowej nr 710 (pomiędzy Konstantynowem Łódzkim a Szadkiem) oraz blisko Łódzkiego Szlaku Konnego im. „Hubala” (Pętla wewnętrzna; odcinek 02 Wola Żytowska - Madeje Stare).

Dostępność

W 1996 r. otwarto tam Salezjańską Szkołę Muzyczną.

Źródła, informacje w Internecie

  • Olszewski B., Od Piatku do Soboty. Wędrówki po ziemi łódzkiej, Łódź 1997;
  • Olszewski B., A może Lutomiersk?, „Wędrownik” IV (362) 1999;
  • www.zamkilodzkie.pl.

Właściciel, zarządzający

Własność zakonu salezjan.

Dokumenty